پیامبر اکرم(ص) می فرمایند: «هر زنی که کودکی را شیر دهد، خداوند به ازای هر بار که کودک شیر می نوشد، ثواب آزاد کردن بنده ای را به او عطا می نماید و هنگامی که دوران شیرخوارگی او به اتمام می رسد و کودک از شیر گرفته می شود، فرشته ای از جانب پروردگار دست بر پهلویش می گذارد و می گوید: زندگی را دوباره آغاز کن که خداوند گناهان گذشته ات را آمرزیده است.»
(وسایل الشیعه. جلد ۱۵)
بسیاری از مادرانی که برای نخستین بار صاحب فرزند شده اند، دغدغه هایی دارند که از جمله آنها می توان به شیردهی موفق اشاره کرد. این مادران به طور مکرر از خود سؤال می کنند:
آیا شیر من برای کودکم کافی است؟ تا کی باید به شیردهی ادامه دهم؟ چگونه رفتار کنم تا او در زمان از شیر گرفته شدن دچار مشکلات عاطفی نشود؟ چه غذایی را به عنوان غذای کمکی به کودکم بدهم تا نیاز بدنش را رفع کند و کمبود شیر مرا نیز احساس نکند؟
در این مقاله سعی شده به این پرسشهای مادرانه پاسخ مناسب داده شود.
از نظر اسلام مدت شیر دادن به کودک ۲۱ تا ۲۴ ماه است. در قرآن کریم «سوره احقاف آیه ۱۵» آمده است: «مدت بارداری و شیرخوارگی ۳۰ ماه است». که بر این اساس مدت لازم برای شیر دادن به کودک تقریباً ۲۱ ماه می باشد. خداوند در «سوره بقره آیه ۲۳۳» نیز می فرماید: «در صورتی که مادران می خواهند دوران شیرخوارگی کودکان خود را تکمیل کنند، آنان را دو سال تمام شیر دهند.»
گرچه گروهی عقیده دارند حداکثر یک سال و نیم برای شیر دادن به کودک کافی است، ولی روان شناسان معتقدند بهتر است شیر دهی تا دو سال ادامه یابد، در صورتی که دوران شیردهی کامل نباشد، کودک از لحاظ غریزه مکیدن ارضا نمی شود و دچار مشکلات روحی نظیر انگشت مکیدن خواهد شد.زیرا این عمل در واقع واکنشی برای جبران محرومیتها و جایگزین کردن لذتهای از دست رفته است.
شیر دادن بیش از دو سال برای کودک توصیه نشده است؛ زیرا ارضای بیش از حد به وجود می آورد و سبب می شود کودک به سختی از این لذت دست بردارد. در این صورت نیز کودک به مکیدن انگشت روی می آورد.
● تغذیه کمکی نوزادان از شش ماهگی به بعد
از ۶ ماهگی به بعد، شیر مادر به تنهایی نیازهای غذایی کودک را برآورده نمی کند و باید از غذاهای کمکی مناسب استفاده کرد. در این سنین، دستگاه گوارش کودک به حدی از رشد و تکامل می رسد که برای هضم غذاهای پیچیده تر آماده می شود. همچنین حس چشایی وی برای دیگر غذاها رشد کرده و طبع غذایی اش برای غذاهایی به جز شیر مادر پرورش می یابد.
گاهی هم کودکان به غذای کمکی بی میلی نشان می دهند. این موضوع به این معنی نیست که مادر از دادن غذا به کودک دست بردارد و فرزندش را فقط با شیر تغذیه کند؛ چون غذای کمکی بر تأمین نیازهای رشد بدن کودک، به عنوان تسهیل کننده از شیر گرفتن عمل می کند.
پس طول دوره آرمانی شیردهی، همراه با مصرف غذای کمکی، ۲۱ تا ۲۴ ماه است که تا این سن نیز دندانهای شیری کودک رشد کرده اند و او می تواند غذا را همانند بزرگسالان بجود.
کودکی که از شش ماهگی به بعد، علاوه بر شیر مادر از غذای کمکی نیز تغذیه شده و تا دو سالگی فقط دو یا سه وعده در شبانه روز از شیر مادر استفاده کرده باشد به مراتب راحت تر از کودکی که بیشتر از شیر مادر تغذیه کرده، از شیر گرفته می شود.
البته تغییر غذای کودک از شیر به غذای جامد، یک روند تدریجی است که تکمیل آن به حدود سه تا چهار ماه وقت نیاز دارد. بعضی کودکان به طور سریع به غذای جامد علاقه مند می شوند و عده ای نیاز به زمان بیشتری دارند، بنابراین، طول مدت روند تغییر تغذیه کودک، براساس شرایط روحی او، وضع معیشتی خانواده، نحوه برخورد با کودک، نگرش مثبت والدین و انعطاف پذیری آنها متغیر است.
در هفته اول شروع غذای کمکی، بهتر است مادر، غذای نیمه جامد تهیه کند و با استفاده از قاشق غذا را به کودک بدهد. همچنین مایعات را با لیوان به فرزندش بخوراند. احتمالاً در مراحل اولیه کودک از این راه مقادیر کمی موادغذایی دریافت می کند.
از همین رو، لازم است، برای غذا دادن به کودک زمانی انتخاب شود که مادر و فرزند در آرامش باشند موقع ناهار بهترین زمان برای ارایه غذای کمکی است؛ چون اشتیاق کودک برای خوردن موادغذایی جدید صبحها نسبت به سایر اوقات کمتر است. ممکن است در زمان خستگی یا گرسنگی. کودک اشتیاقی برای استفاده از موادغذایی نداشته باشد پس بهتر است مادر کودک را در آغوش گرفته، نیمی از شیر هر وعده را به او بدهد. سپس یک قاشق غذا و بعد شیردهی را به مقداری بیشتر از دفعه قبل ادامه دهد.
برای تغذیه صحیح کودک همیشه از غذاهای خانگی که از مواد تازه با نمک کم تهیه شده اند استفاده شود.
برای جلوگیری از پوسیدگی دندان نیز، استفاده از مواد قندی محدود شود ولی تنوع غذایی را در رژیم غذایی او رعایت نمایید.

   فاطمه فرزانه
منابع:
۱ - وسایل الشیعه، جلد ۱۵
۲ - روشهای شیردادن نوزاد، کارولین دیکون، ترجمه توراندخت تمدن (مالکی).
۳ - تغذیه نوزاد با شیر مادر، دکتر ساپناسامانت، ترجمه در بخت انصاری پیرسرایی و محمد رضا جعفرزاده شیرازی
۴ - چرا کودکم دروغ می گوید؟ انگشت می مکد، ناخن می جود؟ عباس فرهادی ثابت. 

   روزنامه قدس